การเกริ่นทำนองคำว่า “ จ้าน” (ลายน้อย) แบบที่ 2

การฝึกเป่าแคนขั้นสูง ตอนที่ 5 การเกริ่นทำนองคำว่า “ จ้าน” (ลายน้อย)

            คำว่า  จ้าน หรือ จ้าด (ลายน้อย)เป็นการเกริ่นทำนองอีกแบบหนึ่งที่ใช้บรรเลงก่อนนำเข้าสู่การเป่าแคนลายน้อย (ทางยาว) ซึ่งมีทำนองคล้ายกับสำเนียงภาษาพูดว่า “จ้าน ……จ้านจ้าน………” เช่นเดียวกับลายใหญ่ซึ่งจะทำให้ลายแคนมีความไพเราะอ่อนหวาน  โดยติดสูดที่ระดับเสียง  ลํ  (แพขวา)  มีลำดับขั้นการปฏิบัติดังนี้

วิธีปฏิบัติ

1.ใช้นิ้วปิดรูนับเสียง ฟํ ฟ ร ดํ (แพซ้าย) และเสียง รํ (แพขวา) ทำริมฝีปากห่อเข้าและผันลิ้นคล้ายกับจะเปล่งสำเนียงว่า  จ้าน….  แล้วเป่าลมเข้าประมาณ 1 วินาที

(ดูแผนภูมิที่ 1) 

วิธีปฏิบัติ

2. (ต่อจากขั้นที่ 1) ให้ปล่อยนิ้วเพื่อเปิดรูนับเสียง ฟํ ฟ ดํ  ที่แพซ้ายออกให้เหลือไว้เฉพาะเสียง  ร  แพซ้ายและเสียง รํ  แพขวา และปล่อยให้ลมเป่ายืดออกไป 2-3 วินาที (ดูแผนภูมิขั้นที่ 2)

ถ้าต้องการคำว่า “ จ้าน …………………….” เพียงครั้งเดียว หรือ  ช่วงลมเดียวก็เป่าให้เสียงแคนยืดออกไปอีกได้ตามต้องการ  แต่ถ้าต้องการคำว่า จ้าน ต่อกันหลายครั้งให้ปฏิบัติในขั้นที่ 3 ต่อไป

วิธีปฏิบัติ

            3. (ต่อจากขั้นที่2)ปิดรูนับเสียง ฟํ ฟ ร ดํ (แพซ้าย) และเสียง รํ (แพขวา) พร้อมกันอีกครั้ง (เช่นเดียวกับขั้นที่ 1) แล้วรีบปล่อยนิ้วให้เหลือเฉพาะเสียง ร และ รํ เช่นเดียวกับขั้นที่ 2 (แผนภูมิที่ 2) และเป่าลมเข้าให้เสียงแคนยืดออกไปอีกตามต้องการ  ในขั้นนี้จะมีทำนองคล้ายกับคำว่า  จ้านจ้าน……………….

            ข้อควรสังเกต 

1. การเป่าคำว่า “ จ้าน” ให้ใช้ลมช่วงเดียวตลอดตั้งแต่ต้นจนจบ  จะใช้ลมเป่าเข้าหรือดูดออกก็ได้ตามความถนัด โดยแบ่งลมออกเป็น 3 ช่วง  จะได้เสียงแคนที่มีเสียงดังคล้ายกับคำว่า “ จ้าน………..จ้านจ้าน………………” (เช่นเดียวกับลายใหญ่)

2. ระดับเสียงที่ต้องปิดรูนับตลอดการบรรเลงคือระดับเสียง ร รํ, ลํ  เป็นการเป่าคำว่า จ้าน ทำนองลายน้อย

การเกริ่นทำนองคำว่า “ จ้าน” (ลายใหญ่) แบบที่ 1

การเกริ่นทำนองคำว่า “ จ้าน” (ลายใหญ่)  แบบที่ 1

เรื่องการเกริ่นทำนองคำว่า “ จ้าน” (ลายใหญ่)

            คำว่า  จ้าน หรือ จ้าด  เป็นการเกริ่นทำนองแบบหนึ่งที่ใช้บรรเลงก่อนนำเข้าสู่ลายแคน ซึ่งมีทำนองคล้ายกับสำเนียงภาษาพูดว่า “จ้าน ……….จ้านจ้าน……………”ซึ่งจะทำให้ลายแคนมีความไพเราะอ่อนหวาน  โดยติดสูดที่ระดับเสียง  มํ ลํ  (แพขวา)   และปฏิบัติดังนี้

            วิธีปฏิบัติ

1.ใช้นิ้วปิดรูนับเสียง ม ร ดํ (แพซ้าย) และเสียง ลฺ ด ล รํ (แพขวา) ทำริมฝีปากห่อเข้าและผันลิ้นคล้ายกับจะเปล่งสำเนียงว่า  จ้าน  แล้วเป่าลมเข้าประมาณ 1 วินาที

(ดูแผนภูมิที่ 1) 

วิธีปฏิบัติ

2. (ต่อจากขั้นที่ 1) ให้ปล่อยนิ้วเพื่อเปิดรูนับเสียง ร ดํ  ที่แพซ้ายและเสียง  ด รํ  ที่แพขวาออก   ให้เหลือไว้เฉพาะเสียง  ม  แพซ้ายและเสียง  ลฺ ล  แพขวา   และปล่อยให้     ลมเป่ายืดออกไป 2-3 วินาที (ดูแผนภูมิขั้นที่ 2)

ถ้าต้องการคำว่า “ จ้าน …………………….” เพียงครั้งเดียว หรือ  ช่วงลมเดียวก็เป่าให้เสียงแคนยืดออกไปอีกได้ตามต้องการ  แต่ถ้าต้องการคำว่า จ้าน ต่อกันหลายครั้งให้ปฏิบัติในขั้นที่ 3 ต่อไป

วิธีปฏิบัติ

            3. (ต่อจากขั้นที่2) ปิดรูนับเสียง ม ร ดํ (แพซ้าย) และเสียง ลฺ ด ล รํ (แพขวา) พร้อมกันอีกครั้ง (เช่นเดียวกับขั้นที่ 1) แล้วรีบปล่อยนิ้วให้เหลือเฉพาะเสียง ม และ ลฺ ล เช่นเดียวกับขั้นที่ 2 (แผนภูมิที่ 2) และเป่าลมเข้าให้เสียงแคนยืดออกไปอีกตามต้องการในขั้นนี้จะมีทำนองคล้ายกับคำว่า จ้านจ้าน……………….

 ข้อควรสังเกต 

1. การเป่าคำว่า “ จ้าน” ให้ใช้ลมช่วงเดียวตลอดตั้งแต่ต้นจนจบ  จะใช้ลมเป่าเข้าหรือดูดออกก็ได้ตามความถนัด โดยแบ่งลมออกเป็น 3 ช่วง  จะได้เสียงแคนที่มีเสียงดังคล้ายกับคำว่า “ จ้าน………..จ้านจ้าน………………”

2. ระดับเสียงที่ต้องปิดรูนับตลอดการบรรเลงคือระดับเสียง ลฺ ล, ม มํ, ลํ  เป็นการ จ้าน ทำนองลายใหญ่

การฝึกเป่าลายแคน เกริ่นนำลายแคน

การฝึกเป่าลายแคน เกริ่น

การเกริ่นทำนอง (ลายใหญ่)

            คำแนะนำวิธีฝึกการใช้ลม 

การเกริ่นทำนองของแคนมีหลายวิธี ขึ้นอยู่กับลายแคนเป็นสำคัญ สำหรับ     นักเรียนระดับประถมศึกษาควรฝึกการเกริ่นเบื้องต้น ดังนี้

            1.การเป่าตามโน้ตในแต่ละห้องให้ใช้ช่วงลมเดียวแต่แบ่งลมเป่าออกเป็น 2 จังหวะย่อย  (ถ้า 1 ห้องเพลงมีสองระดับเสียงก็จะเป่าลมออกสองครั้ง)

            2.การใช้ลม ให้ทำริมฝีปากห่อเข้าให้เล็กที่สุดและจรดกับรูปากเป่าที่เต้าแคน  ให้แน่น  เวลาเป่าลมเข้าหรือดูดลมออกให้ผันลิ้นคล้ายกับจะเปล่งคำว่า แลนแดน แต่ให้ เสียงที่เปล่งออกมาเป็นเสียงสั้นที่สุด โดยเน้นเสียงให้หนักที่โน้ตตัวสุดท้ายของห้อง

            3. การเป่าลมเข้าหรือดูดลมออกให้กำหนดเองตามความถนัดของแต่ละบุคคล

แบบฝึกที่ 1

โน้ต	- มํ - รํ	- ดํ - ล	- รํ - ดํ	- รํ - ล	- รํ - ล	- ดํ - ซ	- ดํ - ซ	- ล – ด
การใช้ลม	ล    ด	ล    ด	ล    ด	ล    ด	ล    ด	ล    ด	ล    ด	ล    ด

            คำอธิบาย  การใช้ลม 

1. อักษร  ล  หมายถึงผันลิ้นออกเสียงคำว่า แลน (ออกเสียงให้เร็วและสั้น)

2. อักษร  ด  หมายถึงผันลิ้นออกเสียงคำว่า แดน (ออกเสียงให้สั้นและหนัก)

3. แบบฝึกอื่น ๆ ให้ใช้ลมเป่าเช่นเดียวกับ

แบบฝึกที่ 1

โน้ต	- ร - ซ	- ร - ซ	- ร - ม	- ล - ม	- ซ - ร	- ม - ด	- ม - ร	- ด - ทฺ
การใช้ลม	ล    ด	ล    ด	ล    ด	ล    ด	ล    ด	ล    ด	ล    ด	ล    ด

แบบฝึกที่ 3

โน้ต	- ด - ร	-ม - ลฺ	- ซ - ล	- ด - ร	- ด - ม	- ร - ซ	- ร - ม	- ร - ด
การใช้ลม	ล    ด	ล    ด	ล    ด	ล    ด	ล    ด	ล    ด	ล    ด	ล    ด

แบบฝึกที่ 4

โน้ต	- ลฺ - ร	- ลฺ - ด	- ม - ร	- ด - ลฺ	- ลฺ - ลฺ	- ซ - ล	- ด - ร	- ด - ลฺ
การใช้ลม	ล    ด	ล    ด	ล    ด	ล    ด	ล    ด	ล    ด	ล    ด	ล    ด

          คำอธิบาย  

ห้องสุดท้ายของแบบฝึกที่ 4 ก่อนจะลงจบให้ เป่าคำว่า จ้าน………………….หรือ  จ้าน……………..จ้านจ้าน………………… ตามวิธีปฏิบัติที่เรียนมาแล้ว  ซึ่งการเป่าเช่นนี้จะทำให้ลายแคนมีความไพเราะอ่อนหวาน

แบบฝึกที่ 5  ให้ฝึกเป่าตามโน้ตทั้งหมดต่อเนื่องกันจนจบบท

- มํ - รํ	- ดํ - ล	- รํ - ดํ	- รํ - ล	- รํ - ล	- ดํ - ซ	- ดํ - ซ	- ล – ด
- ร - ซ	- ร - ซ	- ร - ม	- ล - ม	- ซ - ร	- ม - ด	- ม - ร	- ด - ท
- ด - ร	-ม - ล	- ซ - ล	- ด - ร	- ด - ม	- ร - ซ	- ร - ม	- ร - ด
- ล - ร	- ล - ด	- ม - ร	- ด - ล	- ล - ล	- ซ - ล	- ด - ร	- ด - ล

การใช้นิ้วปิดรูนับเพื่อให้เกิดเสียงแคน

การฝึกเป่าแคนขั้นสูง ตอนที่ 4 การใช้นิ้วปิดรูนับเพื่อให้เกิดเสียงแคน

การใช้นิ้วปิดรูนับเพื่อให้เกิดเสียงแคน

         การปิดรูนับเวลาเป่าแคน ให้ใช้ส่วนปลายนิ้วสัมผัสและปิดรูนับให้สนิท  ถ้าปิดไม่สนิทเสียงแคนอาจจะดังผิดเพี้ยน หรืออาจจะไม่มีเสียงดัง  และใช้นิ้วมือให้ถูกต้องตรงกับลำดับของลูกแคน ถ้าต้องการให้มีระดับเสียงเดียวก็ให้ปิดทีละเสียง แต่ถ้าต้องการให้เป็นเสียงแบบคู่ 8จะต้องปิดพร้อมกันทีละคู่เสียง  ดังนี้

         1.  การปิดรูนับเสียงโด คู่ 8  (ด ด) ให้ใช้นิ้วหัวแม่มือซ้ายปิดรูนับลูกที่ 1 แพซ้าย  และใช้นิ้วชี้มือขวาปิดรูนับลูกที่ 2 แพขวา

         2. การปิดรูนับเสียงเร คู่ 8 (ร ร)  ให้ใช้นิ้วชี้มือซ้ายปิดรูนับลูกที่ 3 แพซ้าย และใช้นิ้วนาง มือขวา ปิดรูนับลูกที่ 6  แพขวา

         3. การปิดรูนับเสียงมี คู่ 8 (ม ม) ให้ใช้นิ้วกลางมือซ้ายปิดรูนับลูกที่ 4 แพซ้าย  และใช้นิ้วนางมือขวา ปิดรูนับ  ลูกที่ 7 แพขวา

         4. การปิดรูนับเสียงฟา คู่ 8 (ฟ ฟ) ให้ใช้นิ้วกลางมือซ้ายปิดรูนับ ลูกที่ 5  แพซ้าย  และใช้นิ้วนางมือซ้าย  ปิดรูนับ ลูกที่7 แพซ้าย

         5. การปิดรูนับเสียงซอล คู่ 8  (ซ ซ)  ซึ่งเป็นระดับเสียงเดียวกันให้ใช้นิ้วนางมือซ้ายปิดรูนับลูกที่ 6 แพซ้าย  และใช้นิ้วชี้มือขวา ปิดรูนับลูกที่ 3 แพขวา

         6. การปิดรูนับเสียงลา คู่ 8 (ลฺ ล)  ให้ใช้นิ้วหัวแม่มือขวาปิดรูนับลูกที่ 1  แพขวา  และใช้นิ้วกลางมือขวา  ปิดรูนับลูกที่ 4  แพขวา (ใช้นิ้วมือขวาทั้งหมด)

         7. การปิดรูนับเสียงที คู่ 8 (ท ทฺ) ให้ใช้นิ้วชี้มือซ้าย ปิดรูนับลูกที่ 2  แพซ้าย  และใช้นิ้วนาง มือขวา ปิดรูนับลูกที่ 5 แพขวา

มือซ้ายลูกที่	มือขวาลูกที่	ระดับเสียงที่ได้
1	2	โด
3	6	เร
4	7	มี
5-7	-	ฟา
6	3	ซอล
-	1-4	ลา
2	5	ที

นิ้วมือซ้าย	ลูกที่	ระดับเสียงที่ได้
หัวแม่มือ	1	โด
ชี้	2-3	ที - เร
กลาง	4-5	มี - ฟา
นาง	6-7	ซอล - ฟา
ก้อย	8	เสพซ้าย

การฝึกเป่าแคนโดยฝึกใช้ลมเป่า ควบคุมการเป่าลมออกจากปาก

การฝึกเป่าแคนขั้นสูง ตอนที่ 2 การฝึกเป่าแคนโดยฝึกใช้ลมเป่า  ควบคุมการเป่าลมออกจากปาก

การฝึกใช้ลมเป่า  

                การฝึกใช้ลมเป่าในขั้นเบื้องต้นจะเป็นการฝึกเป่าแบบผ่อนลมและการเป่าตัดลม  (ส่วนการเป่าสะบัดเสียงและการเป่าอ้อนเสียงจะอธิบายเพิ่มเติมในการฝึกเป่าลายแคนในลำดับขั้นต่อไป)   การฝึกเป่าผ่อนลมและการเป่าตัดลม จะเป็นการฝึกขั้นพื้นฐาน โดยฝึกไปพร้อมๆ กันกับการฝึกไล่ระดับเสียง อาจจะเรียงจากเสียงต่ำไปยังเสียงสูง หรือเรียงจากระดับเสียงต่ำสุดของเสียงแคน(เสียงลาต่ำ)ก็ได้ซึ่งการฝึกในขั้นนี้จะเน้นจังหวะการใช้ลมเป่าให้กระชับหนักแน่น และความชัดเจนของเสียงแคนเป็นสำคัญ

การฝึกเป่าแคนเพลงลาวต่อนก

บทที่ 22 การฝึกเป่าแคนเพลงลาวต่อนก

               วิธีปฏิบัติ   เมื่อฝึกเป่าเสียง ฟํ ฟ  ได้คล่องแล้วให้ฝึกเป่าเพลงในบทเรียนระดับประถมศึกษาที่เรียนมาแล้ว เช่น เพลงลาวต่อนก โดยมีวิธีปฏิบัติเกี่ยวกับการใช้แคนดังนี้

               1. ปิดสูด (ขี้สูด) ที่รูนับลูกที่ 8 ทางด้านแพขวาซึ่งเป็นเสียง ลํ     

               2. ถ้าฝึกเป่าจนชำนาญแล้วจะใช้ปลายนิ้วก้อยปิดรูนับลูกที่ 8  แทนสูด

               การปิดรูนับเสียง ลํ ลูกที่ 8 แพขวา  เป็นฝึกการเป่าแคนลายน้อย   

แบบฝึกที่ 22

การเป่าแคนเพลงลาวต่อนก

เนื้อเพลงลาวต่อนก

ต้นข้าวในนา                พริ้วพรายไปตามสายลม

ชูช่อนาชม                    ชวนฟ้อนรำทำกิริยา

กระโดดไปมา               ทำท่าดังเราเป็นกบ

ครั้นเมื่อยามพลบ          เราก็หลบอยู่ในทุ่งนา

โน้ตทำนองเพลงลาวต่อนก

-  -  -  -	- ร  - ฟ	- ซ -  ล	-  -  -  -	- ด -  ล	- ซ -  ฟ	- ซ -  ร	-  -  -  -
-  -  -  ร	-  -  - ด	- ล  -  ร	-  -  - ฟ	- ซ  - ฟ	- ซ  - ล	- ด  -  ร	-  -  -  -

                

  เป่า  2  รอบ

                    วิธีปฏิบัติ

                    1. ร้องเพลงลาวต่อนกตามเนื้อร้องให้ได้

                    2. อ่านโน้ตทำนองเพลงลาวต่อนกและจำทำนองให้ได้ 

                    3. อ่านโน้ตในใจพร้อมฝึกเป่าตามโน้ตทีละห้องของแต่ละบรรทัด  โดยเป่าช้า ๆ ก่อน

                    4. อ่านโน้ตในใจพร้อมฝึกเป่าตามโน้ตและเคาะเท้าควบคุมจังหวะอย่างสม่ำเสมอ

                    5. อ่านโน้ตในใจ  เป่าตามโน้ตทำนองเพลงลาวต่อนกอย่างต่อเนื่องทั้งสองบรรทัด  และ      

                     ควบคุมจังหวะอย่างอย่างสม่ำเสมอ

คำชี้แจง

      1.      ฝึกอ่านโน้ตในแต่ละแบบฝึกให้ถูกทำนองก่อน จะทำให้ฝึก  เป่าแคนได้ง่ายขึ้น

      2.      ใช้นิ้วปิดรูนับระดับเสียงที่เป็นคู่แปดและเสียงเดียวกันให้ถูกต้อง

      3.      ให้เคาะเท้ากำกับจังหวะตามวิธีปฏิบัติที่เรียนมาแล้ว

      4.      วิธีใช้ลม   การเป่าลมเข้าหรือการดูดลมออกที่กำหนดไว้เป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น

สามารถเปลี่ยนแปลงได้ตามความถนัด

แบบฝึกที่ 22.1 

โน้ต	- - - -	- - -  -	- ร - ฟ	- ซ - ล	- - - -	- ดํ - ล	-ซ - ฟ	-ซ - ร
วิธีใช้ลม			ป   ป	ป   ป	ป	ด   ด	ด   ด	ป   ป

แบบฝึกที่ 22.2

โน้ต	- - - -	- - - ร	- - - ด	- ลฺ - ร	- - - ฟ	- ซ- ฟ	- ซ - ลฺ	- ด - ร
วิธีใช้ลม		ป	ป	ป   ป	ด	ด   ด	ด    ป	ป  ป

แบบฝึกที่ 22.3      
     ฝึกเป่าตามโน้ตแบบฝึกที่ 1 และ 2  ให้ต่อเนื่องกันจนจบเพลง  ดังนี้   

- - - -	- - -  -	- ร - ฟ	- ซ - ล	- - - -	- ดํ - ล	- ซ -ฟ	- ซ - ร
- - - -	- - - ร	- - - ด	- ลฺ - ร	- - - ฟ	-ซ - ฟ	- ซ - ลฺ	- ด - ร